Patriarchowie

Patriarchowie i problemy z nimi związane

O badaniach nad historią starożytnego Izraela

W badaniach prowadzonych nad początkiem historii Izraela można wyróżnić trzy, całkowicie od siebie różne kierunki. Popularne do roku 1800 było podejście „fundamentalistyczne”, zgodnie z którym historię, jaką kreuje nam Pięcioksiąg, należy traktować dosłownie. Inne podejście do tego problemu mieli „krytycy” (w szczególności niemieccy uczeni), którzy odżegnywali się od stwierdzeń o historyczności Starego Testamentu, podając przy tym, że jest to zbiór spisanych dopiero po wygnaniu ustnych legend. Trzecie podejście łączyło w sobie „ulepszoną krytykę tekstu z badaniem innych, pozabiblijnych tekstów i naukową archeologią”.¹

Periodyzacja dziejów Izraela

Dzięki tym badaniom można rozróżnić kilka okresów w dziejach Izraela, które przedstawiane są przede wszystkim w Starym Testamencie. Pierwszym takim okresem jest czas patriarchów, który zaczyna się powołaniem Abrahama. Dzieje człowieka, którego uznaje się za Ojca narodu izraelskiego i męża wielkiej wiary, są zawarte w rozdziałach 11-25 Księgi Rodzaju. Historyczna datacja przypada na około 1800 rok przed narodzinami Chrystusa. Po okresie patriarchów (Abraham oraz Izaak i Jakub) następuje czas tzw. niewoli w Egipcie, który trwa od 1650 do 1250 roku przed Chrystusem. Oczywiście datacja jest podana w przybliżeniu. Na lata 1250-1200 przed Chr. przypada ucieczka Izraelitów z Egiptu. Okres Sędziów to lata około 1200-1030, a od 1030 roku przed Chrystusem rozpoczyna się panowanie królów izraelskich. W między czasie dojdzie do rozłamu Izraela na dwa królestwa: Judzkie (które przetrwa do roku 586, czyli do niewoli babilońskiej) i Izraelskie (to królestwo w roku 722 przed Chrystusem upadnie, a Izraelici dostaną się do niewoli asyryjskiej). Koniec niewoli przypada na rok 538 przed Chr., kiedy to Cyrus, król perski, pozwala Izraelitom powrócić do ojczyzny. Palestyna jest od tego momentu prowincją perską, która w 190 roku dostanie się pod panowanie Seleucydów. Jeszcze przejmą ją na chwilę Machabeusze (lata 141-63 przed Chr.), by w roku 63 Palestynę przejął wielki rzymski zdobywca, Pompejusz.²

Ukształtowanie geograficzne Palestyny

Mając wgląd do mapy Izraela, która przedstawia ukształtowanie terenu, można wysnuć kilka konkretnych wniosków dotyczących zróżnicowania krajobrazu tej części świata (są tu góry, wzgórza, doliny, równiny, jeziora, pustynie, rzeki i wybrzeża morskie). Rzuca się w oczy zróżnicowanie tego terenu: pustynie i pojawiające się nieśmiało tereny uprawne głównie przy wielkich zbiornikach wodnych. W południowej części, od strony gór Edomu, rozciąga się Morze Martwe (inaczej nazywanym Morzem Słonym, lub Morzem Araba. Jest to największa depresja na powierzchni ziemi: 400m p.p.m. Jest to też najbardziej zasolony akwen na ziemi- około 30% ), od którego już niedaleko do Jerozolimy, ale w drodze do niej trzeba pokonać Pustynię Judzką. Kierując się na północ wzdłuż rzeki Jordan można dotrzeć do Jerycha, a idąc jeszcze dalej pasem terenów uprawnych dotrzemy do Jeziora Galilejskiego. Zaś na zachód od Morza występuje pas pofałdowanych skał wapiennych, który ciągnie się od Pustyni Negeb, przez Judeę, Samarię, aż do samego Libanu. Z kolei na wybrzeżu nad Morzem Śródziemnym, od Gazy po Dor, rozciąga się zielona Równina Saronu. Na północ od góry Karmel wybrzeże nie jest już takie przyjazne dla człowieka, bowiem jest ono tam bardzo skaliste. Jak ważny dla gospodarki i obronności kraju był pas górzysty, który oddzielał zielony pas terenów uprawnych od wybrzeża wiedzieli doskonale Izraelici, bowiem mogli się o tym przekonać. Na tych terenach występowały bardziej obfite obszary deszczu, co umożliwiło uprawę oliwek, fig i winogron. Teren górzysty umożliwiał również bardziej stabilną obronę, bowiem twierdze tam budowane były z solidnych kamieni. Najwyższym szczytem jest Dżabal asz-Szajch, który leży w masywie Hermon i wznosi się 2807m n.p.m.³

Patriarchowie

P. Kyle McCarter jr. na początku swej pracy zatytułowanej „Starożytny Izrael od czasów Abrahama do zburzenia Jerozolimy przez Rzymian” zauważa, że dzieje Izraela przed wyjściem z Egiptu są „bardzo rodzinne”. Pisze on też, że biblijny opis dziejów patriarchów zawiera tylko kilka aluzji do wydarzeń politycznych nieznanych z historii powszechnej, którą opisuje rozdział 14 Księgi Genezis. McCarter zwraca uwagę, że Abimelek, Melchizedek, czy Potifar, znani są tylko z kart Biblii. Porusza problem umieszczenia opowieści z Rdz 12-50 w kontekście historycznym, co utrudnia głównie brak odniesień do osób i wydarzeń znanych z historii powszechnej. Wylicza na podstawie danych z Biblii nawet daty, które dotyczyły okresu patriarchów. W 2091 roku przed Chrystusem Abraham miał pielgrzymować do Kanaanu. Około 1876 roku Jakub wraz ze swoją rodziną miał przybyć do Egiptu, co było spowodowane panującym w Kanaanie głodem. W roku 1446 Izraelici wyszli pod wodzą Mojżesza z Egiptu, kraju niewoli. A na rok 966 przed Chrystusem przypada inicjacja budowy świątyni Salomona. Założył przy tym, że Salomon zmarł około 930 roku przed Chrystusem. Nie mają te daty potwierdzenia chociażby przez dane archeologiczne. Tak więc schemat chronologiczny Biblii nie dostarcza rozstrzygającego dowodu na datowanie okresu patriarchów. Poruszył chyba najistotniejsze problemy w badaniach nad historią Izraela starożytnego.⁴

John Bright przekonuje, że biblijne opowieści o patriarchach nie mogą być traktowane jako prawdziwie historyczne relacje tamtych czasów. Według teorii są one dziełem Mojżesza. Wielu twierdzi, że patriarchowie są eponimicznymi przodkami klanów, a część badaczy, że są to postacie iście mitologiczne. Światło na ten problem rzuciły odkrycia archeologiczne. Dzięki nim wzrosła ludzka wiedza o starożytnym Izraelu. Są to m.in. teksty: z Mari z XVIII w., kapadockie z XIX w., dokumenty z czasów I dynastii babilońskiej, teksty z Nuzi z XV w., tabliczki z Ras Szamra i Alalach, dokumenty egipskie (Średnie Państwo), syryjskie. Dlaczego więc o odległych czasach patriarchów pisze dopiero Mojżesz? On to lud Izraela wyprowadził z ziemi egipskiej w 400 lat po tym, jak Józef sprowadził swoją rodzinę do Egiptu. Tłumaczyć to można tym, że starożytność słynęła z przekazów ustnych, które kontynuowano przez setki lat. Przyczynami dla powstania takiej tradycji były: brak materiału piśmienniczego i szerzący się analfabetyzm. Opowiadania Pięcioksięgu są też ubogie w dowody historyczne. Mało w nich wzmianek na temat ludów ościennych, wspomina się tylko o faraonach, nie wymieniając jednak ich imion, rzadko występują postaci historyczne, znane także ze źródeł pozabiblijnych. To utrudnia umieszczenie czasów patriarchów na chronologicznej osi czasu. Należy też pamiętać jaki jest charakter tych opowiadań; część tekstu trzeba interpretować teologicznie. Nie są to też opowieści o pojedynczych osobach, ale o całych klanach. Ciężko wytłumaczyć jak dwie pojedyncze osoby, Symeon i Lewii, zniszczyły Sychem, a więc musiał być to czyn, którego dokonała większa grupa ludzi (Rdz 49, 5-7). Na lokację czasów patriarchów w II tysiącleciu przed Chrystusem świadczy kilka istotnych elementów. Np. imiona hebrajskie, których wtedy używano, były także popularne w innych częściach regionu. Przykładowo imię „Jakub” występuje w osiemnastowiecznym tekście z Chagar Bazar w górnej Mezopotamii (Ja’qub-‘al.) jako imię hyksoskiego naczelnika i jako palestyńska nazwa miejsca w piętnastowiecznym wykazie Tutmosisa. Imię „Abram” pojawia się w tekstach babilońskich z czasów I dynastii. Imię „Beniamin” występuje w tekstach z Mari jako duża konfederacja plemion. Występowanie tych imion podkreśla związek Izraela z górną Mezopotamią i północną Syrią. Dzięki temu teza o tym, że przywędrowali oni z tamtych terenów staje się bardziej prawdopodobna. Co do obyczajów to zachodzą paralele np. z tekstami z Nuzi, które tłumaczą m.in. zwyczaje małżeństwa, adopcji, dziedziczenia. Takie same ujęcia tych wydarzeń zawiera w obie Biblia, a konkretnie Księga Rodzaju i opowiadania o patriarchach.⁵

¹ Paul Johnson, Cywilizacje Ziemi Świętej, Kraków, Wydawnictwo PLATAN, 1995, s. 31,

² Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, red. Ks. Kazimierz Dynarski SAC, Poznań, Wydawnictwo Pallottinum, 2000, wydanie piąte, s. 1642-1653.

³ Ralf Balke, Izrael, Warszawa, Wydawnictwo Cyklady, 2005, s. 9-12,

⁴ Paul Kyle McCarter jr. Starożytny Izrael od czasów Abrahama do zburzenia Jerozolimy przez Rzymian, [dostęp 2009-01-10], dostępny w Internecie, http://home.elka.pw.edu.pl/klasek/UkSW/izrael.pdf

⁵ John Bright, Historia Izraela, tłum. Jan Radożycki, Warszawa, Wydawnictwo PAX 1994, s. 67-80.