Początki cywilizacji w Azji

W drugiej połowie IV tysiąclecia nastąpiły na Bliskim Wschodzie istotne przemiany w życiu ludzi, mające doprowadzić do powstania cywilizacji miejskiej. Wielu badaczy opierając się na wynikach badań paleoklimatologicznych postuluje zmianę klimatu z wilgotnego na bardziej suchy w omawianym okresie, co spowodowało ruchy ludności i jej grupowanie się w osiedlach. Choć ten czynnik na pewno miał duże znaczenie, to jednak wydaje się, że nie było ono decydujące. Silniejszym czynnikiem mógł być autorytet religijnych sanktuariów istniejących w tym okresie. Stawały się one ośrodkami wyspecjalizowanego rzemiosła, a rolnicy potrzebowali przecież narzędzi pracy i ceramiki, których nie mogli wytworzyć własnym sumptem. Wielu rolników musiało zamieszkiwać w sąsiedztwie świątyń i oddawać jej swe plony w zamian za narzędzia pracy wytwarzane przez świątynnych rzemieślników. Z czasem kapłani przejęli kontrolę nad gospodarką i irygacją, co zapewne zwiększyło wydajność rolnictwa. Ziemię poczęto uważać za własność bóstw. Kontrola nad wspólnym wysiłkiem społeczności w dziedzinie irygacji miała tu kluczowe znaczenie, ponieważ ta ważna dziedzina gwarantowała kapłanom kontrolę nad ludźmi i zasobami żywności. Dolny odcinek Niziny Mezopotamskiej to region gorący i parny, o kontynentalnym klimacie, obfitujący w bagna i mokradła. Tylko dzięki wytężone pracy ludzi nad nawadnianiem za pomocą systemu irygacyjnego tutejsze ziemie mogą dać bardzo wysokie plony. Tygrys i Eufrat wylewają na przełomie kwietnia i maja, zaraz przed upalnym latem. Wylewy te są gwałtowne, albowiem zasilają je topniejące śniegi w górach Armenii. W szybkim czasie objętość wody w rzekach wzrasta ośmiokrotnie zalewając niemal zupełnie płaski teren. Wylew nanosi ogromną ilość mułu składającego się w przeważnej części z gliny i wapna. Dzięki całorocznemu nawodnieniu wodę kierowano na pola, gdzie żywiła rośliny, a muł użyźniał glebę. Niestety, kanały bardzo szybko się zamulały, a parująca woda pozostawiała na polach sól, która szybko uniemożliwiała uprawy. Każda społeczność miała odrębny system kanałów, tam i zbiorników zapasowych, co prowadziło do utrwalenia się podziałów politycznych (system irygacji sprzyjał tworzeniu się odrębnych miast-państw). Taki system irygacyjny był dziełem całej społeczności kierowanej przez przedsiębiorcze i ambitne jednostki kierujące całym przedsięwzięciem- czyli przez władców kapłanów nadzorujących jednocześnie kult i gospodarkę oraz administrację. Podporządkowali sobie oni mieszkańców wiosek i pierwszych miast. Z czasem kopanie kanałów zaczęło być postrzegane jako święty religijny obowiązek kapłanów-królów (en), tak samo jak odbudowa świątyń. Władcy poczęli się uważać za namiestników bóstw, rządzących w ich imieniu (w rozumieniu Sumerów każde miasto-państwo było domeną odpowiedniego boga zamieszkującego miejską świątynię). Odtąd każdy władca stawał się namiestnikiem boskim, a wszelkie nieposłuszeństwo wobec niego stanowiło zbrodnię i świętokradztwo. Królowi zyskali naczelną rolę w społeczeństwie. Powstał w ten sposób specyficzny ustrój państw starożytnego Wschodu. Przemiany te miały miejsce w późnym okresie Uruk. Wtedy to wskutek zmiany biegu rzek osadnictwo skoncentrowało się nad dolnym Eufratem i Tygrysem, blisko ujścia do Zatoki Perskiej. Osiedla w tym rejonie znacznie powiększyły swą powierzchnię. Świadectwem duże roli irygacji jest wyraźne usytuowanie osad wzdłuż głównych kanałów i rzek. Powstała wyraźna hierarchia osad, z dominującymi osiedlami, które już wkrótce staną się miastami. Najważniejsze z nich to dominujące w tym okresie: Uruk, Kisz, Szuruppak, Eridu, Tell Uqair (starożytna nazwa nieznana). W okresie Uruk wykształcają się charakterystyczne cechy wczesnej cywilizacji miejskiej, uchwytne w znaleziskach archeologicznych. Pojawiają się przede wszystkim monumentalne budowle publiczne- świątynie dużych rozmiarów służące kultowi bóstw. Z warstw IV i V z Uruk znane są świątynie budowane z cegieł glinianych lub płyt wapiennych. Zdobiono je mozaikami z kamiennych stożków lub malowidłami. Świątynię w okręgu Kullaba poświęconą prawdopodobnie bogu nieba An wybudowano na wysokim sztucznym podwyższeniu z cegły. W okręgu bogini Inanny (Eanna) przybytek zdobiony był mozaiką z malowanych stożków. Świątyniom towarzyszyły liczne budynki gospodarcze, magazynowe i administracyjne, otoczone były murami. Podobne zespoły kultowe odnaleziono na innych stanowiskach, m. in. Tell Uqair, gdzie odkryto świątynie na platformie zdobioną malowidłami. W okresie Uruk upowszechniły się charakterystyczne naczynia- toporne misy z ukośnie ściętym wylewem służące do wydawania racji żywnościowych robotnikom zatrudnionym przy publicznych pracach budowlanych lub irygacyjnych, a także o standaryzacji jednostek miar. Istniała więc już w tym okresie władza kontrolująca gospodarkę. Najwięcej jednak świadectw o wczesnej cywilizacji Mezopotamii zawierają pierwsze teksty pisane oraz sztuka przedstawieniowa. Pismo, niewątpliwie jeden z najważniejszych elementów cywilizacji miejskiej rozwinęło się około 3300 lat p.n.e. w południowym Międzyrzeczu. Sformułowanie "rozwinęło się" jest tu jak najbardziej właściwe, gdyż najprawdopodobniej pismo nie było incydentalnym wynalazkiem. Wywodzi się ono z używanego wcześniej systemu notacji za pomocą glinianych tokenów (małych figurek przedstawiających różne przedmioty) i bulli (kul glinianych, w które wtykany tokeny, celu zapamiętania przedmiotu transakcji). Z czasem zaprzestano używania tokenów, a na bullach zaczęto notować rodzaj i ilość dóbr materialnych. Bulle przekształcono w końcu w tabliczki, na których za pomocą obrazków i znaków oznaczających liczby zapisywano ilość różnych przedmiotów. W ten sposób powstały pierwociny pisma piktograficznego. Proste obrazki rysowane za pomocą trzcinowego rylca na glinie oznaczały rzeczy lub pojęcia czy liczby. Pismo to początkowo służyło więc jako ułatwienie w administracji i gospodarowaniu dobrami materialnymi. Z czasem znaki stały się bardziej abstrakcyjne i mniej przypominały przedstawiany przedmiot. Dalszy rozwój pisma nastąpił w okresie wczesnodynastycznym, kiedy to zmieniono kierunek pisania i powstało prawdziwe pismo klinowe (znaki miały formę klinów odciśniętych rylcem na glinie). W piśmie klinowym z tego okresu każdemu znakowi przyporządkowano kilka sylab języka sumeryjskiego. Pierwsze tabliczki z zapisami gospodarczymi znane są z Uruk, Kisz, Dżemdet Nasr, Esznunny i Tell Uqair. Są to spisy towarów, zwierząt hodowlanych, dokumenty aprowizacji, pokwitowania, spisy nazw zwierząt, imion i zawodów. Były one zapisane prawdopodobnie wczesną forma języka sumeryjskiego, choć nie można tego stwierdzić z całą pewnością. Stanowią one świadectwo istnienia rozwiniętej administracji państwowej i istnienia wyspecjalizowanych pisarzy (skrybów). Byli oni jedyną piśmienną częścią społeczeństwa. Swojego zawodu uczyli się w toku długotrwałej edukacji szkolnej, znacznie trudniejszej i dłuższej niż w przypadku innych profesji. Pieczęcie cylindryczne z okresu Uruk służyły do opieczętowywania dokumentów, drzwi i naczyń z cenną zawartością. Często zastępowały swym właścicielom podpis, stając się od okresu Uruk stałem elementem cywilizacji Mezopotamii, który zaadaptowali także mieszkańcy dużej części Bliskiego Wschodu. W końcu IV tysiąclecia powstawała na zamówienie kapłanów rządzących miastami mezopotamskimi sztuka przedstawieniowa prezentująca idee bliskie władzy. Jest ona cennym źródłem do poznawania wczesnych dziejów cywilizacji sumeryjskiej. Płaskorzeźba na tzw. Wazie z Uruk (przedmiot ten złożono w depozycie świątynnym) przedstawia składanie przez króla-kapłana wraz z licznym orszakiem ofiar bogini Inannie, opiekunce miasta. Inny zabytek z Uruk, bazaltowa stela przedstawia króla-kapłana polującego na lwy. Znaleziono też kamienne posągi władców i nagich kapłanów w geście modlitwy lub składania ofiary. Na licznych pieczęciach cylindrycznych przedstawiany był władca stojący przed proszącymi o łaskę jeńcami, bądź karmiący stada zwierząt, czy pełniący różnorakie obowiązki religijne. Władca był więc kapłanem i przedstawicielem bóstwa na ziemi, opiekunem świątynnego majątku i dowódcą w czasie wojny a także opiekunem i głównym kapłanem świątyni-po sumeryjsku en. Świątynia była ośrodkiem życia miasta-państwa kontrolujące okoliczne osady i ich ludność. Stanowiła centrum nie tylko życia religijnego i społecznego, ale i administracji, rzemiosła oraz handlu. Cała południowa Mezopotamia podzielona była na podobne organizmy państwowe, które w późniejszym okresie odnotowano w przekazach historycznych jako ludne i bogate miasta Sumeru. Znamienny jest fakt, że wraz z powstaniem cywilizacji zaczęła się jej ekspansja na okoliczne tereny. Osady o podobnej architekturze i kulturze materialnej odkryte w północnej Mezopotamii, szczególnie nad Eufratem uznaje się często za coś w rodzaju kolonii Sumeru. Zjawisko to zaznaczyło się w okresie Dżemdet Nasr, następującym po kulturze Uruk. W końcu IV tysiąclecia p.n.e. osadnicy z południowej Mezopotamii założyli nad górnym Eufratem, w Dżebel Aruda, Habuba Kebira czy Tell Kanas i innych miejscach w tym rejonie ufortyfikowane osady z architekturą i kulturą materialną taką samą jak na południu. Podobne były plany domów i świątyń, a także ceramika. Używano tu tak samo jak na południu pieczęci cylindrycznych i glinianych bulli. Jasne jest, że osiedla te założyli osadnicy z Sumeru w celu kontroli wymiany handlowej na szlakach północnej Mezopotamii. Na tym obszarze rozwijała się też rodzima, wyrafinowana kultura utrzymująca jednak ścisłe związki z Sumerem. Widomym znakiem jej zaawansowania są znaleziska z Tepe Gaura i Tell Brak (starożytne Nagar). Na pierwszym stanowisku odkryto wielki dom naczelnika osady, świątynie i grobowce z suszonej cegły. Mieszkańcy osiedla posiadali zaawansowane umiejętności techniczne w produkcji paciorków z kamieni półszlachetnych i złotnictwie. Prowadzili też dalekosiężną wymianę handlową sprowadzając lapis-lazuli z terenów dzisiejszego Afganistanu. W Tell Brak odkryto świątynię (tzw. Światynię Oczu) z bogato zdobionymi ścianami i ołtarzem a także z tysiącami posążków zwanych idolami ocznymi. Miasto (którego nazwa starożytna jest nieznana) było w owym czasie jednym z największych miast Mezopotamii, dorównując Uruk. Nie tylko w Mezopotamii w końcu IV tysiąclecia p.n.e. zachodził proces tworzenia się pierwszych organizmów państwowych. Ośrodkiem tego procesu była także równina Suzjany, czyli macierzysty region późniejszego państwa Elam. Tam to w omawianym okresie z małych osad wiejskich wykształciły się trzy ośrodki miejskie: Suza, Czoga Misz i Czoga Zanbil. Okoliczne osady były podległe tym ośrodkom, a ich mieszkańcy dostarczali do nich żywność. Prawdopodobnie istniała tu ludność zależna i wyspecjalizowani rzemieślnicy. Także tu miasta stały się ośrodkiem władzy i gospodarki. Niezależnie wynaleziono w Elamie pismo piktograficzne (tzw. protoelamickie), wskutek czego pojawiła się klasa pisarzy. Przedstawienia na pieczęciach cylindrycznych ukazują życie ówczesnego społeczeństwa Suzjany: uprawę roli, pracę rzemieślników, skrybów, działania wojenne. Także religia pełniła ważną rolę w życiu opisywanej społeczności. W Suzie znajdowała się świątynia z magazynami położona na platformie, a u podnóża- groby z bogatymi darami. Pochowani w grobach kapłani mieli przy sobie miedzianą broń i ozdoby podkreślające ich prestiż i władzę. Przedmioty te są też świadectwem rozwoju rzemiosła.

Widok na Eufrat, zdjęcie współczesne

Można z dużą dozą słuszności stwierdzić, że powstanie i rozszerzanie się wczesnej cywilizacji na Bliskim Wschodzie było złożonym procesem, w którym największą rolę odgrywały: technologia, handel i religia. Mieszkańcy południowej Mezopotamii utrzymywali szerokie kontakty handlowe ze społecznościami Egiptu, Elamu, Syrii oraz Iranu i krajów na wybrzeżu Zatoki Perskiej. Z Egiptu znane są mezopotamskie i irańskie pieczęcie cylindryczne, a motywy artystyczne typowe dla kultur Uruk i Dżemdet Nasr były tam powielane. Budownictwo kraju nad Nilem również wiele skorzystało na osiągnięciach mieszkańców Sumeru- egipskie grobowce z okresu I i II dynastii przypominają świątynną architekturę z Uruk, także sposób układania cegieł jest podobny. W Iranie i Syrii występuje sporo znalezisk mis z ukośnie ściętym wylewem a także tabliczek z odciskami pieczęci i glinianych bulli. Wraz z towarami rozprzestrzeniał się ówczesna technologia, która osiągnęła znaczny jak na tamte czasy poziom zaawansowania. W południowej Mezopotamii i prawdopodobnie niezależnie w Palestynie rzemieślnicy uzyskali brąz, początkowo przez połączenie miedzi z arsenem, a potem miedzi z cyną lub ołowiem. W Timnie w Palestynie intensywnie eksploatowano miedź, a skarby przedmiotów brązowych odkryte w Nahal Miszmar (Palestyna) i w Uruk dają wyobrażenie o poziomie metalurgii. Wynaleziono w tym okresie sposób odlewania przedmiotów metalowych metodą traconego wosku polegający na oblepianiu gliną woskowego modelu przedmiotu, który chciano wytworzyć, w celu wykonania formy, do której potem wlewano roztopiony metal, aby otrzymać ów przedmiot. Właśnie taką techniką wykonano przedmioty z wzmiankowanych skarbów, które były prawdopodobnie częścią świątynnych depozytów. W tekstach z Uruk spotykamy wzmianki o przedmiotach z żelaza meteorytowego (sumeryjskie an-bar- "ogień z nieba"). Wysoki poziom osiągnęło złotnictwo i wyrób naczyń metalowych. Nie ulega wątpliwości, że wiedza metalurgiczna służyła w owym czasie elitom społeczeństwa, a władze wczesnych państw kontrolowały rzemieślników i ich pracę. Rolnictwo zyskało dzięki Sumerom nowe narzędzie- ciężkie, drewniane radło, często przedstawiane na pieczęciach cylindrycznych z tego okresu. Niedługo potem wynalazek ten upowszechnił się na całym Bliskim Wschodzie. Dzięki temu mieszkańcy regionu mogli lepiej wyzyskać ziemię w celach rolniczych i otrzymywać wyższe plony. Na terenie Sumeru do perfekcji opanowano sztukę systematycznej irygacji, od której zależał byt ludności. Również budownictwo osiągnęło w tym okresie wysoki poziom rozwoju. Budowano według ustalonego planu wielkie ceglane świątynie na planie trójdzielnym, ze ścianami zdobionymi ryzalitami. Powstawały magazyny, budynki gospodarcze i publiczne. O masowej produkcji naczyń glinianych i cegieł wspominano już wcześniej. Około 3500 lat p.n.e. w Mezopotamii wprowadzono produkcję naczyń glinianych na szybkoobrotowym kole garncarskim, co znacznie przyspieszyło ich wytwarzanie i zwiększyło wydajność rzemieślników. Najprawdopodobniej Sumerom zawdzięczamy wynalazek statku żaglowego i wozu. W Mezopotamii środkami transportu w okresie Uruk były łodzie, trzcinowe lub drewniane, wozy zaprzężone w osły i rodzaj sań ciągniętych po błotnistym gruncie. Wydaje się, że służyły one (zwłaszcza wozy i sanie) w tym okresie przede wszystkim elicie- władcom i kapłanom, których status podkreślały, pełniąc też ważną rolę w ceremoniach religijnych. Zwierzętami pociągowymi wykorzystywanymi w gospodarce były woły (w rolnictwie) i osły(używane przez kupców do przenoszenia ładunków karawan). Model społeczno-gospodarczy na terenie południowej Mezopotamii i Suzjany był podobny, prowadził do wykrystalizowania się na tych obszarach pierwszych organizmów państwowych. Na tych terenach, a prawdopodobnie i w północnej Mezopotamii społeczeństwa przeszły od etapu wodzostwa do stadium wczesnopaństwowego z wszystkimi jego elementami opisanymi w tym rozdziale (pismo, miasta, władza centralna, roboty publiczne, zorganizowana wojskowość, kapłani i świątynie itd.). Drugim obszarem, na którym w Starym Świecie uformowała się wczesna cywilizacja, była dolina Nilu w północno-zachodniej Afryce.

Użytkownik	kama
	Dodano: 2007-06-20 Najstarszą w dziejach cywilizację stworzyli Sumerowie a narodziła się ona w południowej Mezapotami na płaskiej równinie przeciętej korytami dwóch wielkich rzek-Tygysu i Eufratu.

Użytkownik

blueinka

Dodano: 2007-06-21 Niestety Kama, nie zgodzę się z Tobą. Sumerowie nie stworzyli kultury mezopotamskiej, nie byli bowiem autochtonami. Z ich źródeł wynika, że przybyli z z wyspy Bahraj, najprawdopodobniej pochodzą z okolic Tybetu (ich język jest toniczny tak jak języki ludów dalekiego wschodu). Przejęli oni kulturę Protoeufratejczyków, a także nazwy miast, narzędzi, bóstw, które nie są sumeryjskie dlatego źródła archeologiczne nie pokazują załamania kulturowego. Ich pierwsze miasto, Eridu w owym czasie było usytułowane nad wodą, również najważnieszje bóstwa były z początku "wodne", odnaleziono też miekiety łodzi wysokoburtowych natomiast po rzece pływało się na tratwie, co może być dowodem na to, że przypłynęli do Mezopotamii.

Użytkownik	arturj
	Dodano: 2007-08-01 co to jest tutub?

Użytkownik	sulla
	Dodano: 2007-08-04 ciekawe skąd blueinka wie że sumerowie przybyli z tybetu? to jakaś rewalacja, prsze o żródła , bo z taką hipoteza sie jeszcze nie spotkałem

Użytkownik	blueinka
	Dodano: 2007-08-16 Hipoteza niestety nie moja, jest szerzej znana-choćby w pracy zbiorowej pt. "Mezopotamia" pod red. J.Brauna. Jej zwolennikami są m. in. prof. Stefan Zawadzki. A przytoczyłam ją ponieważ uznałam za wiarygodną i logiczną. Jednak Sumerowie na 100% nie są pierwotnym ludem na tych terenach!!!

Użytkownik	Tutanchamonet
	Dodano: 2007-08-16 Bardzo ciekawe. W podręcznikach i innych książkach z jakimi się spotkałam zawsze Sumerowie podawani są jako ci pierwsi. Dzięki za podanie źródła.

Użytkownik	Nefertari
	Dodano: 2007-10-04 Sumerowie nie byli tymi pierwszymi. Przytoczę tekst J. Wolskiego z książki pt. "Historia powszechna Starożytność"- "(...)nie byli oni jednak najdawniejszą dającą się stwierdzić ludnością tego obszaru, nazwy bowiem miejscowe zdają się wskazywać na łączność pierwotnej ludności z sąsiednim Iranem (...)".

Użytkownik	Nefertari
	Dodano: 2007-10-04 Jest hipoteza jakoby w wyniku potopu Sumerowie opuścili okolice M. Czarnego i osiedli w rejonach Zatoki Perskiej.

Redaktor	Lilla Weneda
	Dodano: 2008-05-09 Bardzo ciekawa praca! Wyczerpująco napisana. Zawarte jest w niej wiele interesujących informacji. Wciąga do czytania. Nic tylko pogratulować! :)

Gość	ania
	Dodano: 2009-11-08 Tutub to miasto nad Dijalą ( dopływ Tygrysu) nazwa współczesna tego miasta to Chafadża. A tak poza tym to jest wiele hipotez na temat tego skąd przybyli Sumerowie i można się zgadzać z taką a nie inną hipotezą, niestety żadna nie jest udowodniona i tak na prawdę nikt nie wie skąd ten lud przybył.

Gość

Michał

Dodano: 2010-03-14 Istnieją też przesłanki, które zaprzeczałyby twierdzeniu, że Sumerowie mieliby przybyć skądkolwiek. Aczkolwiek ta hipoteza jest mało prawdopodobna, ciężko bowiem przypuszczać, jakoby lud ten posiadał w takim razie język izolowany, niepodobny do żadnego innego, lokalnego. Zatem pochodzenia Sumerów powinniśmy raczej szukać w jakichś miejscach, gdzie ich tradycja językowa mogła stać się tak specyficzna. Co do pracy prof. Brauna, to zarzucić można jej wiele, przede wszystkim, że wykazane przez niego analogie językowe można odszukać w dwóch dowolnych parach językowych (idąc za panem Arkadiuszem Sołtysiakiem). Swoją drogą, uniwersalizmy językowe są dosyć powszechne, zatem to twierdzenie pana Sołtysiaka oparte jest na dosyć mocnych podstawach. Najciekawszą hipotezę wysnuł Kramer, który to stwierdził, iż Sumerowie są ludem koczowniczym, który najechał dotychczasową ludność, przejmując ich kulturę i tradycję, narzucając jednak swoją dominację na tym rejonie. Potwierdzać zdają się tę teorię badania osteologiczne, które jasno przynoszą nam informacje nt. zróżnicowania etnicznego starożytnej Mezopotamii.

Gość	Michał
	Dodano: 2010-03-14 Do swojego, powyższego komentarza chciałbym dodać jeszcze, iż raczej pochodzenia Sumerów powinniśmy szukać na terenach dzisiejszego Iraku, płaskowyżu irańskiego. O ile dobrze się orientuję, w tamtym okresie sporo ludów barbarzyńskich zamieszkiwało te tereny (np. Gutejowie, którzy przybyli z gór Zagrosu, tyle że w znacznie późniejszym okresie). Kwestia pozostaje nadal otwarta.

Gość	Tomek
	Dodano: 2011-04-20 Początki cywilizacji Sumeryjskiej trzeba szukać w Biblijnej księdze rodzaju w rozdziałach 10 i 11 od Kusza syna Hama