Mezopotamia w III tysiącleciu

W III tys. p.n.e. Bliski Wschód, a zwłaszcza obszar Mezopotamii był widownią wielkich przemian kulturowych i politycznych. Wiążą się one z działalnością ludów zamieszkujących te tereny: Elamitów, Subartejczyków, Hurytów, Kananejczyków, Protohetytów, zwłaszcza zaś Sumerów i Akadów. Te dwa ludy miały największy wpływ na dzieje Azji Zachodniej w tym okresie. Wykształcona w okresie Uruk i Dżemdet Nasr cywilizacja Mezopotamii rozwijała się dalej w czasach wczesnodynastycznych (2900-2334 p.n.e.). Południowa Mezopotamia, zamieszkana przez Sumerów i Akadów podzielona była na odrębne miasta-państwa rządzone przez ludzi tytułujących się królami (sumeryjskie lugal-„wielki człowiek”, akadyjskie szar-„król”) lub namiestnikami boskimi (sumeryjskie ensi-„zarządca, namiestnik”, akadyjskie iszakkum-„zarządca, książę”).

Król był zawsze namiestnikiem głównego boga miasta, rządził w jego imieniu, sprawując funkcje administracyjne, sądownicze, wojskowe i kapłańskie. Każde miasto tworzyło wraz z podległymi osadami wiejskimi, polami, pastwiskami i odrębnym systemem irygacyjnym niezależną jednostkę polityczną. Wedle wyobrażeń Sumerów każde miast posiadało swe bóstwo opiekuńcze, które zamieszkiwało w głównej świątyni. Miasta były otoczone murami obronnymi, których posiadanie było świadectwem niezależności miasta. Jeżeli miasto zostało podbite, najeźdźca często niszczył jego mury. Miasta prowadziły ze sobą permanentne wojny. Władcy często wyprawiali się też do odległych obszarów w poszukiwaniu surowców. Wraz pierwszymi wspomnianymi w źródłach osobami władców wchodzimy definitywnie w okres historyczny. Wedle sumeryjskiej Listy królów spisanej około 2100 roku p.n.e. rządziły w południowym Dwurzeczu kolejne dynastie z różnych miast. W rzeczywistości wspomniane dynastie mogły być sobie współczesne, a duża część władców to postacie legendarne, rządzące poprzez całkowicie niewiarygodną ilość lat.

Mapa Mezopotamii

Sumerowie sądzili, że instytucja władzy królewskiej i panowanie nad Sumerem „zstąpiły z nieba” tzn. pochodziły od bogów. Zostały one przekazane ludziom w Eridu, najstarszym mieście Sumerów. Pierwsi królowie Eridu, Alululim i Alaliar są postaciami legendarnymi i nie wiadomo nawet, czy odzwierciedlają jakichś realnie żyjących ludzi. Po upadku Eridu „królestwo”, czyli prawdopodobnie hegemonia nad Sumerem przechodziła kolejno w ręce władców Badtibiry, Larak, Zimbir i Szuruppak. Ostatnie z tych miast, Szuruppak było około 2900-2800 lat p.n.e. rzeczywiście rozwiniętym i ludnym ośrodkiem cywilizacji, centrum kultury umysłowej i piśmiennictwa, co potwierdzają znalezione tam tabliczki. Wspomnianym w Liście królów władcą Szuruppak jest Ubar-Tutu, wedle mitologii babilońskiej ojciec Utnapisztima, jedynego z ludzi, którzy przeżyli potop. Około 2800 roku p.n.e. rzeczywiście nastąpiła w Sumerze wielka powódź, która zniszczyła poważną część kraju i podkopał pozycję Szuruppak na arenie politycznej. Katastrofa ta przeszła później do legendy jako „wielki potop”, który spustoszył cały świat, gdyż dla ludów zajmujących południową Mezopotamię zamieszkiwana przez nich nizina była niemal całym światem. Po powodzi i upadku dynastii Szuruppak hegemonię miał przejąć dom królewski z Kisz w północnym Sumerze. Wedle naszej dotychczasowej wiedzy tylko dwaj jego ostatni przedstawiciele są postaciami historycznymi. Pierwszym prawdziwie historycznym władcą Sumeru, o którym wiadomo, że istniał na pewno był Enmebaragesi, król Kisz rządzący około 2700 roku p.n.e. Kontrolował on być może znaczna część północnego Sumeru, a także poprowadził zwycięską wojnę przeciw Elamowi. Około 2700 r. p.n.e. rządzili też królowie Ur, Meskalamdug i Akalamdug, pochowani wraz ze swymi uśmierconymi, dobrowolnie lub pod przymusem sługami na cmentarzu królewskim w Ur. Dary grobowe pochowane wraz z tymi władcami (instrumenty muzyczne, wozy, sanie, broń, ozdoby, posążki) świadczą o mistrzostwie rzemiosła sumeryjskiego w tym czasie. W Uruk zaznaczyła się w tym czasie działalność króla Enmerkara, który ostatecznie zjednoczył dwie wsie- Eanę i Kullabę w jedno miasto, a także prowadził do irańskiej Aratty zbrojne wyprawy w poszukiwaniu surowców. Syn Enmebaragesiego, Agga, rządził około 2650 roku p.n.e. Został on pokonany przez króla Uruk, Gilgamesza (znanego z późniejszego eposu opowiadającego o jego losach), który przejął hegemonię w Sumerze, przenosząc „królestwo” do Uruk. Wedle późniejszych Gilgamesz prowadził wyprawy do obcych krajów w poszukiwaniu surowców (m.in. drewna cedrowego w Libanie), mógł też zostać pochowany podobnie jak królowie z Ur wraz z zastępem sług. Wydaje się jednak, ze Kisz szybko odzyskało dawną pozycję polityczną. Król Kisz, Uhub, rządzący około 2600 r. p.n.e. pokonał kraj Hamazi leżący w górach Zagros. Jego następca, Mesilim rozsądzał spór pomiędzy Lagasz a Ummą i był zwierzchnikiem miast Lagasz jak i Adab.

W tym samym czasie w sile wzrosło miasto Ur pod przewodem królów I dynastii: Mesanepady i Aanepady. Pierwszy z nich opanował Kisz i Nippur, święte miasto Sumeru, ośrodek kultu boga Enlila. Aanepada(zmarł około 2525 r. p.n.e.) wybudował świątynię Ninhursag w Tell-al-Ubajd. Król Meskiagnunna ozdobił sanktuarium Enlila w Nippur, co było zwyczajowym postępowaniem władców w stosunku do tego najświętszego dla Sumerów sanktuarium. Za panowania władców Ur miasto to stało się głównym ośrodkiem politycznym, kulturalnym i gospodarczym Sumeru. Około 2500 roku p.n.e. pojawia się w źródłach historycznych I dynastia z Lagasz, największego i najbardziej ludnego miasta Sumeru (prawdopodobnie jednego z największych miast ówczesnego świata). Pierwszy przedstawiciel tej dynastii, król Urnansze był władcą nastawionym pokojowo. Swoje panowanie spożytkował na budowę murów miasta Lagasz, świątyń i kanałów oraz na rozwój stosunków handlowych z wyspą Dilmun na Zatoce Perskiej. Jego syn, Akurgal zbudował świątynię w Girsu. Możliwe jest, że w tym okresie władcy Lagasz byli zależni od królów Ur, którzy byli gwarantami pokoju w Sumerze kontrolując znaczną część kraju. Pokój ten trwał do roku 2450 p.n.e., kiedy król Hamazi Hataniasz najechał i zdobył Kisz okupując je. Król Lagasz Eanatum (ok. 2455 p.n.e.) walczył z Ur, Uruk, Akszak, Kisz i z Mari nad środkowym Eufratem. Jego zwycięskie wyprawy wojenne sięgnęły Suzy, Subartu i gór Zagros, nie przyniosły jednak żadnych trwałych efektów. W ówczesnych warunkach królowie mogli tylko wysyłać kontyngenty wojska w dalekie kraje aby walczyły w ich interesie, lecz nie mogli zbudować żadnego trwalszego państwa terytorialnego. Król pokonał też sąsiednią Ummę biorąc w posiadanie równinę pomiędzy nią a Lagasz. Wydarzenie to (bitwa na polach Guedinny) jest upamiętnione na słynnej Steli Sępów. Po śmierci Eanatuma w Sumerze rozgorzały na nowo wojny. Nippur było kolejno zajmowane przez władców Uruk i Adab, królowie Lagasz znów walczyli z Ummą. Jeden z nich, Entemena (ok. 2400 p.n.e.) znów pokonał Ummę i zawał sojusz z królem Uruk- Lugalkiniszedudu. Dynastia z Lagasz upadła 30 lat po Entemenie, a przewrót pałacowy wyniósł na tron rodzinę kapłańską. W Sumerze pogłębiał się chaos polityczny i kryzys gospodarczy, a wojny tylko pogarszały sytuację. W Lagasz ucisk gospodarczy i nadmierny fiskalizm kapłańskiej dynastii doprowadził do buntu ludność, która wyniosła na tron człowieka z ludu, Uruinimginę. Uruinimgina zreformował system podatkowy, ukrócił korupcję i nadużycia urzędników. Pierwszy w historii ludzkości reformator i przywódca społecznego ruchu został jednak około roku 2340 p.n.e. zrzucony z tronu przez króla Ummy, Lugalzagesiego, który spalił Lagasz i dokonał masakry jego mieszkańców. Lugalzagesi 24 panował nad całym Sumerem i ogłosił się królem Uruk. Zapanował też mad szlakami handlowymi od Morza Śródziemnego do Zatoki Perskiej. Dopiero Sargon Wielki, król Akadu położył kres jego panowaniu w 2334 roku p.n.e.

Zdjęcie sumeryjskiej świątyni, zigguratu

Społeczeństwo sumeryjskie III tys. p.n.e. oparte było na monogamicznej rodzinie. Wszyscy zamieszkujący państwa sumeryjskie ludzie byli zależni od króla- zarządcy miasta i namiestnika boskiego. Wolni ludzie zobowiązani byli do służby wojskowej i udziału w robotach publicznych (budowa świątyń, fortyfikacji, roboty irygacyjne). Biednym i chorym państwo zapewniało opiekę i zasiłki umożliwiające im utrzymanie się przy życiu. Niewolników było niewielu, gdyż jeńców wojennych zazwyczaj zabijano. Kierowniczą klasę społeczeństwa stanowili urzędnicy i wojskowi otaczający ensiego oraz kapłani. Cała ziemia należała do państwa, czyli do pałacu lub świątyni. Część ziemi wydzierżawiano w zamian za pracę lub plony, reszta służyła na utrzymanie świątyni i kapłanów. Rzemieślnicy brali ze świątyni swe narzędzia, a kupcy będący państwowymi urzędnikami odpowiedzialnymi za wymianę i sprowadzanie surowców brali z niej swój towar. Pojedynczy ludzie posiadali na własność tylko domy, ogrody i przedmioty codziennego użytku. Państwo traktowane było jako gospodarstwo boskie, a świątynia stanowiła nie tylko miejsce kultu lecz także główny ośrodek gospodarki, bank i spichlerz. Pisarze i urzędnicy byli trzonem sprawnej biurokratycznej administracji. Stopniowo jednak władcy poczęli uniezależniać się od świątyni, czego świadectwem jest powstanie pierwszych pałaców (w Kisz i Eridu). Ich władza opierała się na dowództwie wojskowym i pełnieniu funkcji administracyjno-sądowniczych. Nigdy jednak nie zerwali suwerenowie z religijną stroną ich władzy. W ogóle człowiek ówczesny żył pod przemożnym wpływem władzy i religii. Mity wyjaśniały mu pochodzenie świata a religia kazała podporządkować się władzy boskich namiestników, ograniczając przy tym osobistą inicjatywę i krępując wolność osobistą poprzez wiarę w znaki wróżebne. O sile wierzeń i autorytecie władców świadczą m.in. groby wspomniane królewskie z Ur, w których słudzy króla dobrowolnie poszli na śmierć ze swym władcą. Sumerowie wierzyli więc, że w życiu pozagrobowym będą nadal służyć i towarzyszyć królom, choć z późniejszych tekstów wynika, że świat podziemny, w którym ludzie przebywali po śmierci był miejscem ponurym i nieprzyjaznym. Dopiero w II tys. p.n.e. zaczął na Starożytnym wschodzie budzić się bunt przeciw temu porządkowi społecznemu.

Użytkownik	passy
	Dodano: 2006-09-19 Sadzę,że jest za bardzo szczegółówy! bardzo trudno się tym tekstem zainteresować, lub sprawia to trudność.Ogólnie jednak myślę, lubiących Mezopotamię to zainteresuje!

Użytkownik

AndyZa

Dodano: 2007-02-16 - Myślę, że od początku okresu wczesnodynastycznego do powstania imperium Sargona określenie król wprowadza zamieszanie lepiej jest używać ensi lub lugal. - Dwurzecze - a cóż to za określenie? pierwszy raz się spotykam, trudno mi zaakceptować:( "Około 2800 roku p.n.e. rzeczywiście nastąpiła w Sumerze wielka powódź, która zniszczyła poważną część kraju i podkopał pozycję Szuruppak na arenie politycznej." - To zdanie jest niestrawne z trzech powodów: 1) merytorycznie - osady powodziowe w Szurupak, Uruk i Kisz według Crawforda datuje się na około 2900 BC (radiocarbonem oczywiście); Rohl upiera się przy 3100 BC a według chronologii biblijnej (po konwersji) przypada na 2321 BC; być może wielkich powodzi było kilka;) 2) stylowo nie pasuje mi ta 'arena polityczna'; jaka tam była arena polityczna jak to początki cywilizacji:) 3) do edycji "podkopał" albo "wielka powódź" "Wedle późniejszych Gilgamesz prowadził wyprawy do obcych krajów w poszukiwaniu surowców (m.in. drewna cedrowego w Libanie), mógł też zostać pochowany podobnie jak królowie z Ur wraz z zastępem sług." - Masz na myśli 'późniejsze' eposy? Co z tego, że 'mógł zostać', czy chodzi o to, że można to jeszcze odkryć? - Moim zdaniem Byblos zdecydowanie nie mieści się w temacie artykułu. - Zakończenie sprawia wrażenie pośpiechu. Poza tym - moim zdaniem - III tysiąclecie w Mezopotamii kończy się zniszczeniem Ur przez Elamitów a nie Agade przez Gutejów. + Dużo ciekawych informacji - mnie osobiście cieszą te dotyczące życia codziennego Sumerów. + Podkreślenie roli Uruinimginy (Urakaginy). Dopiero po nim byli Urnammu, Lipitisztar i Hammurabi. Do niedawna wielu ludzi uważało, że to ten ostatni jako pierwszy zreformował prawo zwyczajowe. = Ogólnie bardzo ciekawy artykuł, świadczący o chęci głębszego wejścia w temat. Temat może zbyt obszerny jeżeli chodzi o ramy czasowe i to pewnie zaważyło na zakończeniu.

Użytkownik	PawliQ88
	Dodano: 2007-09-18 Ciekawie napisany i bardzo obszerny tekst polacam tym których jak mnie interesuje Mezopotamia ale i nie tylko.

Użytkownik	alien8508
	Dodano: 2007-12-02 siemka Sejmon chciałbym się dowiedzieć jaki tytuł ma mit o zniszczeniu świątyni Enlila przez króla Naramsina

Użytkownik	PawliQ88
	Dodano: 2007-12-14 Ciekawy artykuł i fajna mapka. Polecam na kolosa z mapy studentom pierwszego roku histori:D Sam skorzystałem

Redaktor

Lilla Weneda

Dodano: 2008-05-09 Niezły artykuł! Bardzo ciekawie i wyczerpująco opisany. Zawiera wiele interesujących i przydatnych informacji. Ja tam nie mam obiekcji co do długości tekstu, wprost przeciwnie. Moim zdaniem to dobrze, bo Mezopotamia pozostaje cały czas na uboczu. Szczegółowo omawia sie Egipt, Grecję, Rzym, ale do Mezopotamii przywiązywano niewiele wagi. Jeśli zaś chodzi o termin "Dwurzecze" (lub też Międzyrzecze), to nawiązuje on do położenia pierwszej cywilizacji między dwiema rzekami Eufratem i Tygrysem. Tak na marginesie dodam, że termin Międzyrzecze to polskie tłumaczenia słowa Mezopotamia ;). Wielkie brawa dla autora!

Gość	antoni
	Dodano: 2009-12-31 Mapka jest niestety współczesna. Miasto Ur leżało wtedy nad morzem. Tygrys i Eufrat miały odrębne ujścia - stąd termin Międzyrzecze (Mezopotamia). Można to jakoś poprawić?

Gość

milaczek

Dodano: 2011-01-01 Szanowny AndyZa.Używasz tytułów ensi i lugal wymiennie dla oznaczenia godności królewskiej (Sargona z Agade)Otóż:tytuł ensi dotyczył stanowiska włodarza miasta,coś jak współcześnie burmistrz lub prezydent,natomiast lugal to już tytulatura królewska.Używanie tytułu ensi i lugal wymiennie i równoznacznie jest niewłaściwe,błędne Odnośnie "kodeksu Hammurabiego.Otóż nie był to pierwszy kodeks w dziejach ludzkości.Wcześniejszy o ok.200 lat był kodeks z Esznuny Zaś "Kodeks Hammurabiego" był zbiorem precedensów sądowych,które dobrze się sprawdziły w praktyce sądowej i życiu codziennym.Jest to pogląd lingwistów,antropologów,historyków,archeologów,prawników itd..Więcej informacji znajdziesz w książce Cerama "Bogowie,groby i uczeni" Bielickiego "Zapomniany świat Sumerów".Zyczę przyjemnej lektury.FS.