Mezopotamia w III tysiącleciu

Nie tylko Sumer w I poł. III tys. p.n.e. przeżywał okres burzliwego rozwoju. Również w środkowej Mezopotamii i Syrii istniały państwa będące ważnymi graczami na arenie politycznej a także ośrodkami cywilizacji. Mari, miast-państwo nad środkowym Eufratem dominowało w okresie wczesnodynastycznym w Mezopotamii Środkowej. Był to ważny ośrodek metalurgii, przebiegał tu także szlak handlowy do Syrii, z którego mieszkańcy miasta czerpali korzyści finansowe. Władcy Mari figurują wśród dynastii w sumeryjskiej Liście królów. Ludność Mari była w przeważającej części semicka, znajdowały się tu ważne świątynie Isztar i Szamasza oraz pałac królewski będący ośrodkiem władzy tutejszych królów. Król Mari, Iliszu (około 2500 p.n.e.) utrzymywał stosunki dyplomatyczne z królami Ur. Jego następcy, m.in. Ikunszamasz i Lamgimari (między 2500 p.n.e. a 2350 p.n.e.) rządzili spokojnie a ich wpływy sięgały aż do wschodniej Syrii. Król Iblulil (ok. 2450 p.n.e.) zwycięsko wojował z Eblą zajmując wiele pogranicznych miast. Panował on mniej więcej współcześnie z Eanatumem z Lagasz. Jego następca (lub jeden z jego następców), Ennadagan (ok. 2350 p.n.e.) wspomniany jest w listach z Ebli. Starał się on naciskać na monarchów Ebli żądając danin i utrzymać ich w zależności od Mari. Innym ważnym ośrodkiem politycznym tej epoki było państwo Ebla w Syrii. Miasto Ebla kontrolowało w III tys. p.n.e. znaczną część Syrii i rywalizowało z Mari. Zamieszkiwała je ludność zachodniosemicka mówiąca tutejszym językiem eblaickim zapisywanym w piśmie klinowym. Miasto było potężnie ufortyfikowane, posiadało pałac, świątynię Isztar i bogate archiwum tabliczek klinowych. Czczono tu bogów zachodniosemickich: Baala, Lima, Rassapa i Ela. Podstawą gospodarki miasta był wyrób tekstyliów wełnianych i ubrań, będących ważnym towarem eksportowym. Ebla utrzymywała kontakty handlowe z Iranem, Mezopotamią i Egiptem (o czym świadczy dzban z imieniem faraona Pepiego I znaleziony podczas wykopalisk). Miasto stało się ośrodkiem życia artystycznego i intelektualnego Syrii. Tutejsi władcy rządzący około 2500-2340 lat p.n.e.- Arennum, Ibrium i Ibbi-zikir byli zwierzchnikami wielu królów w Syrii, nosili tytuł malikum (eblaickie-„król”). Prowadzili oni ze zmiennym szczęściem wojny z Mari. Ibbi-zikir został pokonany przez Sargona Wielkiego, co przerwało pierwszy okres pomyślności Ebli około 2340 roku p.n.e.

Na wybrzeżu Syrii rozwijało się portowe miasto Byblos, którego mieszkańcy handlowali z Egiptem i Mezopotamią oraz z Azją Mniejszą i Kretą. Tutejsi kupcy mieli do zaoferowania swym klientom drewno cedrowe, smołę, wino, miód i niewolników. Byblos było potężnie ufortyfikowane, znajdowały się tu też dwie świątynie. Kontakty handlowe z Egiptem sięgały być może czasów króla Chasehemwi (ok. 2754 p.n.e.).

Sargon Wielki, zwycięzca Sumerów

Około 2350 roku p.n.e. Sumerem rządził niepodzielnie król Ummy i Uruk Lugalzagesi. Ta sytuacja miała się jednak rychło zmienić. Oto bowiem podczaszy na dworze króla Kisz, Urzababy, człowiek niskiego pochodzenia, który przybrał imię Sargon (akadyjskie-„król prawowity”) zzucił z tronu Urzababę i przejął władzę nad Kisz w roku 2334 p.n.e. Zaraz potem Sargon (2334-2279 p.n.e.), nazwany później Wielkim, pomaszerował ze swą armią na Uruk, pokonał Lugalzagesiego i odesłał go w klatce do świątyni Enlila w Nippur. Dotarł do Eninkimar, portu nad Zatoką Perską (nazywaną w starożytności Morzem Dolnym) i objął panowanie nad wszystkimi miastami sumeryjskimi. Następnie założył blisko Kisz nową stolicę swego państwa- Agade, która stała się ważnym ośrodkiem handlowym. Mianował też swą córkę Enheduannę kapłanką boga księżyca Nanny w Ur. Poprowadził wyprawę wzdłuż Eufratu do Syrii, podporządkowując sobie Mari, Tuttul, Jarmuti i Eblę, dotarł aż do Gór Amanus i Morza Śródziemnego. Odbył kilka kampanii przeciw irańskim państwom Awan i Warahsze. W Suzie założył administracyjną stolicę tutejszej prowincji, co przyczyniło się do wzrostu znaczenia tego drugorzędnego, jak dotąd miasta. Pod koniec swego panowania przeprowadził Sargon prawdopodobnie jeszcze jedną wyprawę do Anatolii w celu obrony kupców akadyjskich przez samowolą władcy Puruszandy. Musiał też stłumić bunt w samej południowej Mezopotamii i pokonać najeżdżających ją Subartejczyków. Osiągnięcia Sargona mają ogromne znaczenie w dziejach. Był on twórcą pierwszego w historii imperium. To państwo terytorialne, choć jeszcze nietrwałe, było pierwszym scentralizowanym organizmem na tak wielką skalę. Swą przewagę militarną zawdzięczali Akadowie użyciu łuku i lekkich oszczepów. Ich formacje lekkozbrojnych były skuteczniejsze na polu walki niż ciężkozbrojna piechota sumeryjska. Następcy Sargona musieli tłumić coraz wyraźniejszy opór ze strony podbitych miast sumeryjskich. Jego syn, Rimusz (2279-2270 p.n.e.) krwawo stłumił powstanie Sumerów z Lagasz, Ur, Kazallu, Ummy, Adab i Zabalam. Zbuntowali się też Elamici z Warahsze, nad którymi ostatecznie odniósł Rimusz zwycięstwo. Został zamordowany przez swych urzędników. Brat Rimusza, Manisztusu (2270-2255 p.n.e.) walczył z Anszanem i Szerihum, przeprowadził też morską inwazję na Magan (Oman). Za jego panowania odłączyły się od imperium państewka syryjskie i północnomezopotamskie (Urkisz i Nawar). Ostatni okres potęgi przeżyło państwo akadyjskie za panowania wnuka Sargona, Naramsina (2255-2218 p.n.e.). Król ten prowadził wiele kampanii wojennych pragnąc odbudować prestiż państwa. Wyprawił się do Syrii zdobywając Halab i Eblę (którą ograbił i spalił), zniszczył tez miasto Mari. Zwycięsko walczył z Hurytami w północnej Mezopotamii, z Lulubejami w górach Zagros. Postępowanie króla w dziedzinie religii i ideologii władzy budziło jednak jak najgorsze uczucia w jego poddanych. Naramsin ogłosił się „bogiem Agade”, nie przywiązywał żadnej uwagi do znaków wróżebnych, którym w tym czasie świecie wierzono. Co gorsza sprofanował świątynię Enlila w Nippur, co wzbudziło powszechną konsternację w Sumerze. Postępek ten zapisał się bardzo niechlubnie w biografii króla, którego odtąd pamiętano jako władcę bezbożnego, gwałcącego tradycję i nie szanującego religii.

Po śmierci Naramsina znacznie wzrosło zagrożenie ze strony Gutejów i Lulubi najeżdżających Mezopotamię od wschodu. Szarkaliszarri (2218-2193 p.n.e.), następca Naramsina walczył z koczowniczymi ludami zalewającymi jego królestwo, nie zdołał jednak powstrzymać upadku państwa. Posłuszeństwo wypowiedział mu namiestnik Suzy, Puzurinszuszinak, który ogłosił niezależność. W roku 2193 p.n.e. Agade zostało zniszczone przez najeźdźców gutejskich, w południowym Dwurzeczu nastał chaos. Do roli królów Akadu pretendowało wielu ludzi (m.in. Iggi, Nanum i Elulu, którzy rządzili trzy lata), państwo Sargona zostało zredukowane do obszarów wokół zburzonej stolicy.

Użytkownik	passy
	Dodano: 2006-09-19 Sadzę,że jest za bardzo szczegółówy! bardzo trudno się tym tekstem zainteresować, lub sprawia to trudność.Ogólnie jednak myślę, lubiących Mezopotamię to zainteresuje!

Użytkownik

AndyZa

Dodano: 2007-02-16 - Myślę, że od początku okresu wczesnodynastycznego do powstania imperium Sargona określenie król wprowadza zamieszanie lepiej jest używać ensi lub lugal. - Dwurzecze - a cóż to za określenie? pierwszy raz się spotykam, trudno mi zaakceptować:( "Około 2800 roku p.n.e. rzeczywiście nastąpiła w Sumerze wielka powódź, która zniszczyła poważną część kraju i podkopał pozycję Szuruppak na arenie politycznej." - To zdanie jest niestrawne z trzech powodów: 1) merytorycznie - osady powodziowe w Szurupak, Uruk i Kisz według Crawforda datuje się na około 2900 BC (radiocarbonem oczywiście); Rohl upiera się przy 3100 BC a według chronologii biblijnej (po konwersji) przypada na 2321 BC; być może wielkich powodzi było kilka;) 2) stylowo nie pasuje mi ta 'arena polityczna'; jaka tam była arena polityczna jak to początki cywilizacji:) 3) do edycji "podkopał" albo "wielka powódź" "Wedle późniejszych Gilgamesz prowadził wyprawy do obcych krajów w poszukiwaniu surowców (m.in. drewna cedrowego w Libanie), mógł też zostać pochowany podobnie jak królowie z Ur wraz z zastępem sług." - Masz na myśli 'późniejsze' eposy? Co z tego, że 'mógł zostać', czy chodzi o to, że można to jeszcze odkryć? - Moim zdaniem Byblos zdecydowanie nie mieści się w temacie artykułu. - Zakończenie sprawia wrażenie pośpiechu. Poza tym - moim zdaniem - III tysiąclecie w Mezopotamii kończy się zniszczeniem Ur przez Elamitów a nie Agade przez Gutejów. + Dużo ciekawych informacji - mnie osobiście cieszą te dotyczące życia codziennego Sumerów. + Podkreślenie roli Uruinimginy (Urakaginy). Dopiero po nim byli Urnammu, Lipitisztar i Hammurabi. Do niedawna wielu ludzi uważało, że to ten ostatni jako pierwszy zreformował prawo zwyczajowe. = Ogólnie bardzo ciekawy artykuł, świadczący o chęci głębszego wejścia w temat. Temat może zbyt obszerny jeżeli chodzi o ramy czasowe i to pewnie zaważyło na zakończeniu.

Użytkownik	PawliQ88
	Dodano: 2007-09-18 Ciekawie napisany i bardzo obszerny tekst polacam tym których jak mnie interesuje Mezopotamia ale i nie tylko.

Użytkownik	alien8508
	Dodano: 2007-12-02 siemka Sejmon chciałbym się dowiedzieć jaki tytuł ma mit o zniszczeniu świątyni Enlila przez króla Naramsina

Użytkownik	PawliQ88
	Dodano: 2007-12-14 Ciekawy artykuł i fajna mapka. Polecam na kolosa z mapy studentom pierwszego roku histori:D Sam skorzystałem

Redaktor

Lilla Weneda

Dodano: 2008-05-09 Niezły artykuł! Bardzo ciekawie i wyczerpująco opisany. Zawiera wiele interesujących i przydatnych informacji. Ja tam nie mam obiekcji co do długości tekstu, wprost przeciwnie. Moim zdaniem to dobrze, bo Mezopotamia pozostaje cały czas na uboczu. Szczegółowo omawia sie Egipt, Grecję, Rzym, ale do Mezopotamii przywiązywano niewiele wagi. Jeśli zaś chodzi o termin "Dwurzecze" (lub też Międzyrzecze), to nawiązuje on do położenia pierwszej cywilizacji między dwiema rzekami Eufratem i Tygrysem. Tak na marginesie dodam, że termin Międzyrzecze to polskie tłumaczenia słowa Mezopotamia ;). Wielkie brawa dla autora!

Gość	antoni
	Dodano: 2009-12-31 Mapka jest niestety współczesna. Miasto Ur leżało wtedy nad morzem. Tygrys i Eufrat miały odrębne ujścia - stąd termin Międzyrzecze (Mezopotamia). Można to jakoś poprawić?

Gość

milaczek

Dodano: 2011-01-01 Szanowny AndyZa.Używasz tytułów ensi i lugal wymiennie dla oznaczenia godności królewskiej (Sargona z Agade)Otóż:tytuł ensi dotyczył stanowiska włodarza miasta,coś jak współcześnie burmistrz lub prezydent,natomiast lugal to już tytulatura królewska.Używanie tytułu ensi i lugal wymiennie i równoznacznie jest niewłaściwe,błędne Odnośnie "kodeksu Hammurabiego.Otóż nie był to pierwszy kodeks w dziejach ludzkości.Wcześniejszy o ok.200 lat był kodeks z Esznuny Zaś "Kodeks Hammurabiego" był zbiorem precedensów sądowych,które dobrze się sprawdziły w praktyce sądowej i życiu codziennym.Jest to pogląd lingwistów,antropologów,historyków,archeologów,prawników itd..Więcej informacji znajdziesz w książce Cerama "Bogowie,groby i uczeni" Bielickiego "Zapomniany świat Sumerów".Zyczę przyjemnej lektury.FS.